రాష్ట్ర బాధ్యత మరియు ఆరోగ్య హక్కు: కోవిడ్ వ్యాక్సిన్ పరిహార విధానం

Legal Community మార్చి 12, 2026 3 min read

కోవిడ్ మహమ్మారి సమయంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా టీకా కార్యక్రమాలు ప్రజారోగ్య పరిరక్షణ కోసం చేపట్టబడ్డాయి. అయితే కొన్ని అరుదైన సందర్భాల్లో వ్యాక్సిన్ దుష్ప్రభావాలు (Vaccine Side Effects) వల్ల మరణాలు లేదా తీవ్రమైన ఆరోగ్య సమస్యలు సంభవించినట్లు నివేదికలు వెలువడ్డాయి.

ఈ నేపథ్యంలో, సుప్రీంకోర్టు ఒక కీలకమైన ఆదేశాన్ని జారీ చేసింది.

కోవిడ్ వ్యాక్సిన్ వల్ల దుష్ప్రభావాలకు గురైన లేదా మరణించిన వ్యక్తుల కుటుంబాలకు పరిహారం అందించేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక సమగ్ర విధానాన్ని రూపొందించాలని కోర్టు ఆదేశించింది.

ఈ విధానాన్ని "నో-ఫాల్ట్ కాంపెన్సేషన్ పాలసీ" (No-Fault Compensation Policy) గా రూపొందించాలని సూచించింది.

రచన గంగు వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా

ఈ అంశంపై దాఖలైన కేసు "Rachana Gangu vs Union of India" గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఈ కేసులో పిటిషనర్లు ఒక ముఖ్యమైన వాదనను కోర్టు ముందు ఉంచారు.

పిటిషనర్ల వాదన

ప్రభుత్వం టీకా కార్యక్రమాన్ని ప్రజారోగ్య రక్షణ కోసం నిర్వహించినప్పుడు, దాని వల్ల కలిగే అరుదైన కానీ తీవ్రమైన దుష్ప్రభావాలకు రాష్ట్రమే బాధ్యత వహించాలి అని వారు పేర్కొన్నారు.

ఆరోగ్య హక్కు – రాజ్యాంగ పరిరక్షణ

సుప్రీంకోర్టు ఈ కేసును పరిశీలిస్తూ ఒక కీలకమైన అంశాన్ని స్పష్టం చేసింది.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (Article 21) ప్రకారం:

ప్రతి పౌరుడికి జీవించే హక్కుతో పాటు ఆరోగ్య రక్షణ పొందే హక్కు కూడా ఉంది.

కోర్టు అభిప్రాయం ప్రకారం:

ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాలు చేపట్టినప్పుడు
దాని వల్ల కలిగే ప్రమాదాలకు
రాష్ట్రం బాధ్యత వహించాల్సిన అవసరం ఉంది.

అంతర్జాతీయ నమూనాలు

ఈ అంశంపై సుప్రీంకోర్టు కొన్ని దేశాల పరిహార విధానాలను కూడా ఉదహరించింది.

ప్రత్యేకంగా:

జపాన్
ఆస్ట్రేలియా

ఈ దేశాల్లో వ్యాక్సిన్ దుష్ప్రభావాలకు గురైన వ్యక్తులకు పరిహారం అందించే ప్రత్యేక విధానం అమల్లో ఉంది.

అక్కడ బాధితులు:

సుదీర్ఘ న్యాయపోరాటం చేయాల్సిన అవసరం లేకుండా
ప్రభుత్వ పరిహారం పొందే అవకాశం ఉంటుంది.

సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన ఆదేశాలు

ఈ కేసులో సుప్రీంకోర్టు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి కొన్ని కీలక సూచనలు చేసింది.

1️⃣ పరిహార విధానం రూపొందించాలి

కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక సమగ్ర No-Fault Compensation Policy రూపొందించాలి.

2️⃣ ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ బాధ్యత

ఈ విధానాన్ని కేంద్ర ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Health) ద్వారా అమలు చేయాలి.

3️⃣ AEFI డేటా బహిర్గతం

టీకా అనంతర దుష్ప్రభావాలు (AEFI – Adverse Events Following Immunization) గురించి

సమాచారాన్ని క్రమం తప్పకుండా ప్రజలకు వెల్లడించాలి.

ఈ తీర్పు ప్రాముఖ్యత

ఈ తీర్పు ద్వారా సుప్రీంకోర్టు ఒక ముఖ్యమైన సూత్రాన్ని గుర్తు చేసింది.

ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాల్లో:

ప్రజల భద్రత
పారదర్శకత
బాధ్యత

అన్నీ సమానంగా ముఖ్యమైనవి.

కోవిడ్ వ్యాక్సిన్ కార్యక్రమం ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్లాది ప్రాణాలను రక్షించింది. అయితే అరుదుగా సంభవించే దుష్ప్రభావాలకు గురైన బాధితులకు న్యాయం మరియు ఆర్థిక సహాయం అందించాల్సిన బాధ్యత రాష్ట్రానిదే అని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

ఈ నిర్ణయం ఆరోగ్య హక్కు మరియు రాష్ట్ర బాధ్యత మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని మరింత బలపరిచింది.

✔️ Law Awareness మరియు Legal Updates కోసం మా బ్లాగ్‌ను ఫాలో అవ్వండి.